پيدا كرده بود و آنگاه حدود آن را چنان گسترش داد كه به همهء آفاق انسانيت سرايت كرده و به درجه‌اى رسيد كه طبيعت انسان و طبيعت جامعه ، آن را بپسندد . ما در اين باره به تفصيل بحث كرده‌ايم ، و چنين به نظر مىرسد كه اطلاعات بسيارى در اين زمينه عرضه كرده‌ايم كه با مطالعه آن تصديق خواهيد كرد كه عرب از راه خرد و وجدان علوى به انسانيّت خدمتى بزرگ كرده است علاوه بر اينكه على ( ع ) مفاهيم آزادى و مساوات را تكامل بخشيد و ارزشهاى عربى را به سطح والاى انسانى رسانيد ، او بسيارى از جنبه‌هاى مثبت انسانى كه انديشمندان عرب ، در تاريخ طولانى خود درك كرده و مورد توجه قرار داده بودند ، مجسم نمود . اين متفكران نيز به‌وسيله شاهان و اشراف و ثروتمندان ، تكفير و شكنجه شدند و حتى به قتل رسيدند ، همان‌گونه كه با على ( ع ) اين‌گونه معامله شد . مفهوم حكومت و سياست از آغاز پيدايش تا امروز ، تنها دو معنى داشته و دارد : يكى اينكه سياست ، دانش احياء مردم است و اگر اين نباشد ، وسيله‌اى بىارزش براى هدفى پست است ؛ ديگر اينكه سياست چيزى جز برخى كارهاى پهلوانى نيست و از علم و وجدان دور است و متكى بر حيله و نيرنگ و تزوير و نفاق است ، تا منافع شخص را تأمين كند ، بدون اينكه به مصلحت و منفعت جمعى ارتباطى داشته باشد . تأمين اين منافع مستلزم درهم كوبيدن نيروى مردم و سلب آزادى و دفن كردن استعدادهايش در سياهيهاى استبداد است . حكومت نيز تابع سياست است كه هدفهاى خود را به‌وسيله آن تحقق مىبخشد و از نيروى خود براى تثبيت آن بهره مىبرد .